1. Uluslararası Süleymaniye Sempozyumu

Osmanlı İmparatorluğu’nda XV. Yüzyılın Sonlarında Mesleki ve Entelektüel Gruplaşmalar ve Molla Lütfi’nin Katli Meselesi


Abdurrahman Atçıl

Son değişiklik: 19-10-2018

Özet


Ocak 1495 yılında âlimlerden oluşan kalabalık bir heyetin tavsiyesiyle ve Sultan II. Bayezid’in onayıyla Molla Lütfi katledildi. Hem çağdaş yazarlar hem de modern tarihçiler Molla Lütfi’nin katli meselesine ilgi duydular ve bu konuda birbirinden farklı görüşler ortaya koydular. Molla Lütfi İslam dininin asli prensiplerine aykırı fikirleri sebebiyle mi öldürüldü? Onun öldürülmesi ulema arasındaki rekabet ve kıskançlığın bir sonucu muydu? Yoksa işlediği suçlar nedeniyle siyaseten mi katledildi?


Bu çalışmada Osmanlı ulemasının ilişki ağları üzerine devam etmekte olan proje çerçevesinde Molla Lütfi’nin siyasi, tasavvufi, mesleki, entelektüel ve akrabalık ile dahil olduğu ilişki ağları ve gruplar ortaya konulmakta ve Molla Lütfi’nin katli meselesi ilişki ağları perspektifinden ele alınmaktadır.  Bu yaklaşım Molla Lütfi’nin katline dair lehte ve aleyhte fikir beyan eden çağdaş yazarların görüşlerinin arka planının ortaya konulmasına yardımcı olabilir. Örneğin, Molla Lütfi’nin katline dair modern yorumların önemli bir kısmına kaynaklık eden bilgileri veren Ahmed Taşköprizade’nin Molla Lütfi ile aynı ilişki ağına dahil olduğunu görmekteyiz; dolayısıyla Ahmed Taşköprizade’yi Molla Lütfi katledildiğinde ne olduğunu filtresiz olarak ortaya koyan bir kişi olarak değil de konuya dair belirli bir grubun görüşünü ortaya koyan bir yazar olarak okumalıyız.


Bu çalışma ayrıca Molla Lütfi’nin ilişki ağlarının analizine dayanarak katline dair bir açıklama da önermektedir. Molla Lütfi’nin mensup olduğu grupların (Zeyniyye tarikatı, Cem Sultan taraftarları, Sinan Paşa asitanesi) hemen hepsi 1490’larda hızlıca güçlerini kaybetti. Böylece sivri dili ve eleştirel kişiliğiyle tanınan Molla Lütfi daha önceleri düşmanlığını kazandığı rakiplerinin saldırılarına karşı kendisini koruyacak bir destek ağından mahrum kaldı. Sapkınlık (ilhad ve zındıklık) ile suçlandığında yardım talep ettiği kimselerin hepsi kendisinden yüz çevirdi ve katli gerçekleşti.